Ομιλία του Πρέσβη Δρα Wolfgang Schultheiss με την ευκαιρία της έναρξης του πολυθεματικού συμποσίου "Η ενοχή των άλλων" στο Ινστιτούτο Goethe Αθηνών

Τρεις είναι οι λόγοι που ήρθα στα εγκαίνια της σημερινής συζήτησης με ιδιαίτερη ευχαρίστηση.

Πρώτα απ’ όλα, ο καθηγητής κύριος Jakobs, που κατάγεται από την πατρίδα μου και Alma Mater Βόννη με την οποία διατηρώ ξεχωριστούς δεσμούς.

Δεύτερον, κατά τη δεκαοκτάμηνη παραμονή μου ως πρέσβης στην Αθήνα πληροφορήθηκα με μεγάλη μου ευχαρίστηση πόσο στενές και πολύπλευρες είναι οι σχέσεις μεταξύ των γερμανικών και των ελληνικών πανεπιστημίων, καθώς και μεταξύ των προσώπων που δραστηριοποιούνται μέσα σ’ αυτά. Αυτό ισχύει κυρίως για τους νομικούς κύκλους, στους οποίους έχω ευκολότερη πρόσβαση εξαιτίας των σπουδών μου. Αυτοί οι ακαδημαϊκοί δεσμοί του τελευταίου ενάμιση αιώνα διαμορφώνουν τις σχέσεις μεταξύ των χωρών μας. Σήμερα, οι ανώτατες σχολές της Γερμανίας και οι τρεις νομικές σχολές της Ελλάδας αριθμούν 35 συνεργασίες. Μαζί με τη Γαλλία, η Γερμανία αποτελεί τη σημαντικότερη χώρα υποδοχής ελλήνων νομικών. Κι ακόμα: Πόσοι γερμανοί καθηγητές διδάσκουν στα ελληνικά πανεπιστήμια – και το αντίστροφο; Αναφέρω ενδεικτικά τους καθηγητές κύριο Τσάτσο και κύριο Roxin, που έχουν καθιερωθεί πλέον ως „household names“ στο ακαδημαϊκό γίγνεσθαι των δύο χωρών. Τέτοιες περιπτώσεις ωφελούν την έρευνα, ωφελούν τους φοιτητές και ωφελούν και τους πρέσβεις.

Τρίτον, με γοητεύει το θέμα. Κατά τη διάρκεια της θητείας μου στην Ομοσπονδιακή Προεδρία είχα διοργανώσει μια σχετική συζήτηση. Μέχρι ποιό σημείο φτάνει η απαίτηση ενός κράτους για αφομοίωση των αλλοδαπών που διαμένουν σ’ αυτό και μέχρι ποιό σημείο φτάνει η δική τους απαίτηση για σεβασμό των ηθών και εθίμων τους;

Όσον αφορά τη θρησκεία, ο καθηγητής von Thadden είχε πει κάποτε ότι το θέμα δεν είναι ποιά θρησκεία «έχει δίκιο», αλλά κατά πόσο συγκεκριμένες στάσεις ζωής που απορρέουν από την πίστη, είναι συμβατές με το σύστημα αξιών της δημοκρατίας και τα πανανθρώπινα δικαιώματα. Νομίζω ότι πρόκειται για έναν καλό ορισμό.

Τι γίνεται όμως με την ανεκτικότητα; Πολλοί φτάνουν στο σημείο να θέτουν ως αυτοσκοπό το να μην θεωρηθούν μισαλλόδοξοι, παραιτούμενοι από την ατομικότητά τους. Η λέξη ανεκτικότητα δεν αναφέρεται βέβαια στο γερμανικό σύνταγμα. Όμως το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το σύνταγμα θεωρεί την ανεκτικότητα ως βασική αρχή της φιλελεύθερης δημοκρατίας, η οποία εκφράζεται μέσα από ένα πλήθος θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η πολιτιστική αυτονομία όμως παύει να υπάρχει όταν μια συγκεκριμένη συμπεριφορά έρχεται σε αντίθεση με τις θεμελιώδεις αξίες του συντάγματός μας,.

Θα γίνω πιο σαφής αναφερόμενος σ’ ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που είναι σίγουρα γνωστό σε όλους σας: Πρόκειται για το λεγόμενο «έγκλημα τιμής» που διέπραξε μια οικογένεια κουρδικής καταγωγής στην Γερμανία. Οι συγγενείς σκότωσαν ένα νεαρό ζευγάρι που συζούσε ενάντια στα κουρδικά έθιμα και στη θέληση των γονιών του. Το ότι έπρεπε να τιμωρηθούν οι δράστες ήταν αδιαμφισβήτητο, το ερώτημα που προέκυψε όμως ήταν αν επρόκειτο για απλή ανθρωποκτονία ή για ανθρωποκτονία από πρόθεση. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο κήρυξε τους κατηγορούμενους ένοχους για απλή ανθρωποκτονία, εφόσον – σύμφωνα με μία υποκειμενική θεώρηση των πραγμάτων και βάσει των αρχαϊκών τους εθίμων και ενός παρωχημένου συστήματος αξιών – δεν έδρασαν με ταπεινά κίνητρα. Το Ομοσπονδιακό Ποινικό Δικαστήριο ακύρωσε την παραπάνω απόφαση, εφόσον κριτήριο για την δικαστική αποτίμηση αποτελούν οι «αρχές της κοινωνίας δικαίου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας» και όχι οι αντιλήψεις μιας κοινότητας που δεν αναγνωρίζει τις ηθικές και νομικές αξίες της εγχώριας κοινωνίας δικαίου.

Οφείλω να ομολογήσω ότι αυτή η απόφαση με αφήνει ικανοποιημένο ως πατριώτη και οπαδό του συντάγματος. Αλλά ακόμα κι αν παραμερίσω τη νομική και στραφώ προς την πολιτική διάσταση του θέματος: Οποιαδήποτε άλλη απόφαση δεν θα ερχόταν σε αντίθεση με τα κριτήρια που έχουν οριστεί για την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε.. και που προϋποθέτουν – τόσο από το τουρκικό κράτος, όσο και από τους πολίτες του – μια νέα θεώρηση των πραγμάτων μακριά από παρωχημένα συστήματα αξιών; Αν δεν ξεκινήσουμε μέσα από την ίδια μας τη χώρα, από τους αλλοδαπούς που μένουν στη Γερμανία και γνωρίζουν τις αντιλήψεις μας, από πού θα ξεκινήσουμε;

Δε θα ήθελα να επεκταθώ στους λαβυρίνθους της νομικής και της πολιτικής σε θέματα δικαίου. Πιστεύω όμως ότι ένα άνοιγμα των συνόρων μας στο βαθμό που έχουμε αποφασίσει είναι εφικτό μόνο εάν αποκτήσουμε πλήρη συνείδηση των δικών μας αντιλήψεων περί κοινωνικών αξιών και μπορέσουμε να επιβάλουμε την τήρησή τους.

Η κυρία Πρόεδρος της Βουλής αναφέρθηκε ήδη στη σημασία της ανεκτικότητας, την οποία η Ομοσπονδιακή Καγκελάριος κυρία Merkel χαρακτήρισε κατά την ομιλία της στο Ευρωκοινοβούλιο ως την ψυχή της Ευρώπης. Συμφωνώ εκ πρώτης όψεως. Θα ήθελα όμως απλά και μόνο για να δώσω ένα διαφορετικό έναυσμα στη συζήτηση, να επισημάνω τη ρήση του Goethe: «Η ανεκτικότητα είναι προσβολή».

Κυρίες και κύριοι,

πραγματεύεστε ένα ενδιαφέρον και συναρπαστικό απόσπασμα του μεγάλου αυτού κεφαλαίου που λέγεται συνεννόηση των πολιτισμών. Σας εύχομαι καλή επιτυχία και εποικοδομητικές συζητήσεις.